MACAPAT (PEMAHAMAN DASAR)

http://www.jawamantra.blogspot.com

SINAU MACAPAT :

SAMBUNG RAPETIPUN KALIYAN PAMBANGUNAN KAPRIBADEN BANGSA

dening Arif Hartarta, S.S., M.Hum.

A.     Purwaka

Dumugi samangke, tembung ‘macapat’ taksih asring dipuntegesaken sapenakipun piyambak. Wonten saperangan pamanggih ingkang negesi tembung macapat kanthi pangertosan ‘macane papat-papat’. Terangipun, cakepan ingkang dipunlagokaken kapedhot  pendhak sekawan wanda (suku kata). Pamanggih kalawau kula anggep salah kaprah, tegesipun, sanadyan salah nanging sampun kelajeng kaprah utawi limrah dipunginakaken lan dipuntularaken wonten ing pabrayan (masyarakat). Ing ngriki badhe kula grejah wonten pundi dunung lepating pamanggih ing nginggil. Kula pendhetaken tembang ‘gambuh’ ing salebeding serat Wedhatama:

Samengko ingsun tutur,

Sembah catur supaya lumuntur,

Dhingin raga, cipta, jiwa, rasa, kaki.

Ing kono lamun tinemu,

Tandha nugrahaning manon.

Sumangga sesarengan sami katitipriksa cakepan ing nginggil menika. Tembung ‘samengko’ namung dumadi saking 3 wanda. Menawi kedah kawaos sekawan wanda tembungipun dados ‘samengkoing’, ingkang tembung kalawau mboten  wonten tegesipun, utawi tembung ingkang mboten mungel. Mekaten kalawau kathah panunggilanipun. Ing perangan salajengipun badhe kula babar menggah angger-anggering tembang lan nembang macapat. Nanging  saderengipun, keparenga kula sekedhik njlentrehaken pamanggih kula bab werdiningkang “macapat” kados ing ngandhap menika.

B.     Macapat Jaman Keraton Kasunanan Surakarta Hadiningrat (PB XII)

Lelandhesan saking pinten-pinten katerangan ingkang nate kula tampi, sekar macapat kagolong sekar alit, awit lahir ing urutan kantun piyambak (kaping sekawan/papat). Dene ingkang lahir langkung rumiyin kasebat sekar ageng utawi sekar kawi. Selajengipun wonten malih sinebat sekar tengahan/sekar madya. Menggah sebatan tumrab sekar ageng inggih punika maca salagu, maca ro lagu. Sebatan tumrab sekar tengahan katelah maca tri lagu. Dados mboten mokal menawi tembang ingkang mijil kaping catur menika sinebat “maca papat” utawi “macapat”.

Mboten ngemungaken pemanggih kados ing nginggil ingkang nedya kula andharaken, awit taksih wonten salah satunggaling bab ingkang kula raos wigatos sanget tumrabing pangertosan ing babagan macapat. Abad 19-an dumugi samangke, peneripun wonten ing Keraton Kasunanan Surakarta Hadiningrat, taksih saged dipunpanggihi naluri (tradisi) macapatan pendhak malem jumat ing pringgitan paningrat Keraton, pramila salajengipun macapat menika winastan macapat (cengkok/gagrag) pringgitan.

Lajeng wonten pundi sambungrapetipun? Keparenga kula ngudari tembung ‘macapat’ adhedhasar kasunyatan ingkang wonten ing jaman samangke. Menggahing kula, sinebat macapat awit panyekaripun wonten ing parepatan/parepat/pasamuan, inggih ing parepatan kempalan, parepatan kulawarga, utawi parepatan sawanci seba ing ngarsa nata. Cethanipun ‘maca ana parepat’.

C.      Tembang

Ingkang dipunwastani tembang inggih menika reriptan utawi dhapukaning basa mawi paugeran ingkang mligi utawi sampun gumathok, ingkang pamaosipun kedah dipunlagokaken sarana kagunan swanten.

Wonten 5 golonganing sekar Jawi (tradisional), inggih menika: (1) sekar gendhing, (2) sekar ageng/tembang kawi, (3) sekar tengahan/tembang dagelan, (4) sekar alit/macapat, lan (5) tembang dolanan. Tembang macapat ingkang kasebat ing angka 4 (sekawan/papat) kalawau pranyata sampun wonten utawi sampun kaginakaken wiwit jaman Majapahit, tamtunipun ugi sinawung ing basa Jawi tengahan. Serat sastra jaman Majapahit ingkang sinawung ing tembang macapat antawisipun: Sudamala, Kidung Subrata, Panji Anggraeni.

Wekdal semanten, ingkang kagolong sekar macapat namung: mijil, sinom, durma, asmaradana, kinanthi, dhandhanggula, maskumambang, pangkur, lan pocung. Ewadene gambuh, megatruh, balabag, wirangrong, lan jurudemung nalika semanten taksih kagolong sekar tengahan. Girisa sewaunipun kalebet sekar ageng. Nanging sedaya ingkang kula sebat, sakmenika sampun kagolong sekar macapat. Saben tembang macapat wonten pinten-pinten cengkok (gaya). Tuladhanipun sekar dhandhanggula wonten pinten-pinten gagrag, antawisipun: dhandhanggula maskentar, turu lare, lik suling, tlutur, buminatan, ngajab sih, pada sih, banjut, lsp.

D.  Wataking Tembang Macapat:

I.           Pocung: kendho, tanpa greget saut. Prayoge kangge cariyos ingkang saksekecanipun.

II.      Gambuh: sumanak, sumadulur. Prayogi kangge paring pitutur ingkang ngemu suraos radi sereng.

III.      Durma: sereng, napsu. Cocog kagem medharaken raos sereng, tantang-tinantang ing paprangan.

IV.          Pangkur: sereng, napsu. Jumbuh kegem ngandharaken carios perang.

V.          Mijil: prihatin. Cocog kagem medharaken raos sedhih, pitutur ingkang melas, carios gandrung.

VI.          Kinanthi: kebak sih, grapyak. Prayogi kagem pitutur raos tresna.

VII.        Sinom: canthas, ethes. Prayogi sanget kangge nelakaken raos gandrung, prenes.

VIII.  Dhandhanggula: ngresepaken, luwes. Mathuk kangge nggambaraken raos menapa kemawon.

IX.           Maskumambang: nelangsa, ngeres, kelara-lara.

X.            Asmaradana: sedhih prihatin. Mathuk kangge carios sedhih lan asmara.

XI.          Megatruh: trenyuh, memelas. Cocog kangge carios susah.

XII.        Lonthang: was-was utawi gojag-gajeg. Cocog menawi kangge raos lelucon.

XIII.      Girisa: wanti-wanti. Saged kangge mulang wuruk.

XIV.      Balabag: sembrana. Cocogipun kagem lelucon.

XV.        Wirangrong: ngemu prabawa ageng, ugi cocog kagem nggambaraken endahing alam.

XVI.      Jurudemung: kenes, mathuk kagem carios peprenesan.

E.  Wewatoning Tembang Macapat:

Sekar macapat mboten saged kadamel sakersanipun piyambak, awit sampun nggadahi paugeran-paugeran (guru) ingkang gumathok. Sekar macapat winengku ing guru wilangan, winengku ing guru lagu, winengku ing guru gatra. Lagu ugi winengku ing basa sastra, tegesipun sampun ngantos medhot tembung sakenggen-enggen. Menggah jlentrehipun kados ing ngandhap menika:

a)     Guru  wilangan: tegesipun wewaton wilangan utawi cacahipun wanda/kecap ing saben gatra (larik).

b)     Guru lagu: tegesipun wewaton lagu (dong-ding); wewaton dhawahipun swara ing pungkasaning gatra.

c)      Guru gatra: wewaton cacahipun gatra (larik) ing tembang saben sapada (bait).

E. 1 Guru Gatra, Guru wilangan, Guru Lagu Tembang Macapat:

I.               Pocung: 4 gatra: 12 u; 6 a; 8 i; 12 a.

II.             Gambuh (ping catur): 5 gatra: 7 u; 10 u; 12 i; 8 u: 8 o.

III.          Durma: 7 gatra: 12 a; 7 i; 6 a; 8 a; 5 a; 7 i.

IV.          Pangkur: 7 gatra: 8 a; 11 i; 8 a; 7 a; 12 u; 8 a; 8 i.

V.             Mijil: 6 gatra: 10 i; 6 o; 10 a; 10 i ;6 i; 6 u.

VI.          Kinanthi: 6 gatra: 8 u; 8 i; 8 a; 8 i; 8 a; 8 i.

VII.        Sinom: 9 gatra: 8 a; 8 i; 8 a; 8 i; 7 i; 8 u; 7 a; 8 i; 12 a.

VIII.     Dhandhanggula: 10 gatra: 10 i; 10 a; 8 e; 7 u; 9 i; 7 a; 6 u; 8 a; 12 i; 7 a.

IX.           Maskumambang: nelangsa, ngeres, kelara-lara: 4 gatra: 12 i; 6 a; 8 i; 8 a.

X.             Asmaradana: 7 gatra: 8 i; 8 a; 8 e; 8 a; 7 a; 8 u; 8 a.

XI.           Megatruh: 5 gatra: 12 a; 8 i; 8 u; 8 i; 8 o.

XII.        Lonthang: 3 gatra: 12 a; 12 a; 12 a.

XIII.      Girisa: 8 gatra: 8 a; 8 a; 8 a; 8 a; 8 a; 8 a; 8 a; 8 a.

XIV.      Balabag: 6 gatra: 12 a; 12 a; 12 a; 12 e; 12 a; 12 e.

XV.        Wirangrong: 6 gatra: 8 i; 8 o; 10 u; 6 i; 7 a; 8 a.

XVI.      Jurudemung: 7 gatra: 8 a; 8 u; 8 u; 8 a; 8 u; 8 a; 8 u.

E. 2  Pedhotan Ing Saben Gatra

Perlunipun pedhotan inggih menika kangge andheging napas nalika nglagokaken tembang. Pedhotan ingkang sae, pedhotan ingkang mapan wonten ing pungkasaning tembung, salajengipun dipunarani pedhotan kendho. Kosokwangsulipun, pedhotan ingkang mboten mapan ing pungkasaning tembung dipunarani pedhotan kenceng. Gatra ingkang mawi pedhotan kendho langkung sekeca dipunwaos, ugi langkung sekeca dipunsuraos isinipun dening ingkang maos menapadene ingkang mirengaken.

Tuladha pedhotan kendho ing sekar mijil:

Dedalane –  guna lawan sekti    : 4 wanda – 6 wanda

Kudu – andhap asor                   : 2 wanda – 4 wanda

Wani ngalah – luhur wekasane : 4 wanda – 6 wanda

Tumungkula – yen dipundukani            : 4 wandi – 6 wanda

Bapang –  densimpangi              : 2 wanda – 4 wanda

Ana catur – mungkur                 : 4 wanda – 2 wanda

Pedhotan kados tuladha ing nginggil mengku pikajeng supados tembung ing cekepan mboten ical tegesipun. Mangga dipuntaliti larik ingkang kaping kalih, umpami pedhotanipun 4 – 2 (kuduandhap – asor), tartamtu damel kidhungipun (bingung) sok sintena ingkang mirengaken, awit tembung ‘andhap asor’ menika kalebet tembung saroja.

E. 3  Laras lan Titi Laras

Laras: swanten ingkang sampun tumata kanthi gumathok. Ingkang minangka dhasar swanten sekar macapat kapendhetaken lan kacocogaken kaliyan larasing gangsa slendro lan pelog. Manut watesing swanten, laras pelog kaperang dados tigang pathet:

1.      Laras Pelog Lima

2.      Laras Pelog Nem

3.      Laras Pelog Barang

Dene menawi slendro:

1.      Laras Slendro Pathet Nem

2.      Laras Slendro Pathet Sanga

3.      Laras Slendro Pathet Manyura

Titilaras : tandha utawi tenger kangge mbentenaken andhap inggiling swantenanut larasing gangsa.

Titi Laras Slendro: 1 (ji) 2 (ro) 3 (lu) 5 (ma) 6 (nem) i (ji).

Utawi sinebat: barang, gulu, dhadha, lima, nem.

Titi Laras Pelog: 1 (ji) 2 (ro) 3 (lu) 4 (pat) 5 (ma) 6 (nem) 7(pi)

Utawi sinebat: panunggul, gulu/jangga, dhadha, pelog, lima, nem, barang.

Titi laras gangsa kaperang dados 3 golongan, inggih menika:

1.      Laras Cilik

2.      Laras Madya

3.      Laras Gedhe

E. 4  Macapat Ingkang Prayogi

Menawi badhe nyekar amrih prayogi, ngengetana pinten-pinten bab ing ngandhap menika:

1.      Mangertos watak-watakipun tembang (ingkang badhe kasekaraken)

2.      Mangertos guru lagu, guru wilangan, lan guru gatra

3.      Mangertos teges utawi suraosing tembung

4.      Mangertos pedhotan ingkang pener

5.      Mangertos titi laras

6.      Lesanipun kedah wijang

Makaten andharan sagebyar babagan macapat, salajengipun badhe kula andharaken sambung rapetipun sinau macapat lan pambangunan kapribaden bangsa.

 

       F.  Macapat lan Kapribaden Bangsa

Sampun cetha bilih sekar macapat menika kalebet salah satunggaling wujud kabudayan (kagunan) Jawi ingkang nggambaraken kapribaden wangsa Jawi. Sekar macapat namung wonten ing Indonesia kemawon, awit panci lahir wonten ing Nuswantara. Pramila sampun trep menawi macapat winastan kaca kapribaden bangsa. Kathahing panaliten Filologi nelakaken bilih serat-serta Jawi kuna ingkang ngginakaken tembang macapat pranyata isinipun mengku suraos lan piwucal ingkang adi lan edi luhung. Dados, bangsa Nuswantara menika sanes bangsa ingkang lumuh kados ingkang dipuntutuhaken dening saperangan antropolog sabrang. Bangsa Nuswantara kalebet wangsa ingkang remen ngudi kawruh (agal-lembat). Tuladhanipun wonten ing pethilan serat Wedhatama:

Ngelmu iku kalakone kanthi laku

Lekase lawan kas

Tegese kas nyantosani

Setya budya pangekese dur angkara

Cakepan sekar pocung ing nginggil ngemu piwucal luhur, ugi ngemot katerangan ingkang pinanggih nalar tumrab sinten kemawon ingkang nedheng lelumban ing pawiyatan.

Ing babagan panggesangan batin:

Lila lamun kelangan nora gegetun

Trima yen ketaman

Saserik sameng dumadi

Tri legawa nalangsa srah ing Bathara

Cakepan ing nginggil paring pitedah, inggih menika sarana murih gesang tentrem kanthi lampah “tri legawa” kados ingkang kasebat ing tembang. Nalaripun, umpami sinau macapat saget ngembaka ing para mudha, tartamtu badhe wimbuh kawruhipun saking seserepan ingkang wonten ing salebeting tembang. Macapat dipundadosaken sarana (wadah) dening para pujangga ngesokaken kawruhipun supados saged lumuntur dumugi putra wayah.

***

nuwun, nuwun, maturnuwun

Kapustakan

Anjar Any. 1983. Menyingkap Serat Wedhatama. Semarang: Aneka Ilmu.

Diyono. 2001. Tuntunan Bawa. Sokoharjo: Cendrawasih

S. Padmosoekotjo. 1958. Ngengrengan Kasusastran Jawi Jilid I. Jogjakarta: Hien Hoo Sing.

S. Padmosoekotjo .1960. Ngengrengan Kasusastran Jawi Jilid II. Jogjakarta: Hien Hoo Sing.

Tentrem Warsena. 2006. Tuntunan Sekar Macapat. Sukoharjo: Cendrawasih.

W. Purwaka dkk. (tt). Sekar Rinonce : Kawruh Basa Jawa. Sukoharjo: Cendrawasih